Creatieve therapie bij kanker: als woorden even niet genoeg zijn

Een taal zonder woorden

Een diagnose kanker kan veel veranderen. Ziekenhuisafspraken en behandelingen worden onderdeel van het dagelijks leven, terwijl ondertussen allerlei emoties door elkaar kunnen lopen. Angst en verdriet kunnen naast hoop bestaan. Soms lukt het om daarover te praten, soms ook helemaal niet. 

Tekenen, schilderen, schrijven, muziek maken of een andere creatieve vorm kan een aanvullende taal bieden. Een kleur, vorm of beeld hoeft immers niet eerst zorgvuldig uitgelegd te worden. Wat iemand maakt, mag er simpelweg zijn. 

Dat betekent ook dat het resultaat niet centraal hoeft te staan. Creatieve expressie draait in deze context niet om artistiek talent. Het gaat om het proces van maken en om wat iemand daarin kan ervaren of ontdekken. Juist doordat er geen ‘goed’ of ‘fout’ eindresultaat hoeft te zijn, kan er ruimte ontstaan om zonder oordeel bezig te zijn met wat zich aandient. 

Zelf iets kunnen doen

Juist tijdens een ziekteperiode kan het gevoel ontstaan dat veel wordt bepaald door afspraken, onderzoeken en behandelingen. Iets creëren is daar heel anders in: je maakt zelf keuzes. Welke kleur gebruik je? Waar begin je? Wanneer is iets klaar? 

Dat lijkt misschien klein, maar het kan een betekenisvol contrast vormen met een periode waarin veel onzeker is. Een schildering, tekst of ander werk maakt bovendien iets tastbaar van wat anders vooral in gedachten en gevoelens aanwezig blijft. 

Tijdens zo’n creatief proces kunnen heel verschillende dingen naar boven komen, bijvoorbeeld: 

• gevoelens die lastig in woorden te vangen zijn; 
• gedachten die steeds opnieuw terugkomen; 
• herinneringen aan de periode vóór of tijdens de ziekte; 
• vragen over wat nu belangrijk is; 
• wensen voor de tijd die voor je ligt. 

Het hoeft daarbij niet altijd om zware emoties te gaan. Ook plezier in het maken, nieuwsgierigheid naar wat ontstaat of simpelweg even geconcentreerd met iets anders bezig zijn, kan onderdeel zijn van het proces. 

Creatieve therapie bij kanker onder begeleiding

Wie daar behoefte aan heeft, kan het creatieve proces ook samen met een professional aangaan. Wike de Klerk van Lodur Praktijk voor Kunstzinnige Therapie begeleidt vrouwen die te maken hebben gehad met (borst)kanker. Binnen creatieve therapie bij kanker wordt het maken gebruikt als manier om ruimte te geven aan gevoelens en ervaringen die tijdens een ziekteperiode kunnen spelen. 

Dat onderscheidt therapie ook van zomaar een middag schilderen of tekenen. Het creatieve middel staat niet op zichzelf, maar wordt ingezet binnen professionele begeleiding. Daarbij hoeft iemand vooraf niet te weten wat er precies gemaakt moet worden of welke gevoelens aandacht vragen. Het creatieve proces kan juist helpen om zichtbaar te maken wat op dat moment van betekenis is. 

Onderzoek naar creatieve therapieën binnen de kankerzorg laat eveneens relevante resultaten zien. Systematische reviews die in de oorspronkelijke publicatie worden aangehaald, rapporteren onder meer effecten op angst, depressieve klachten, vermoeidheid en kwaliteit van leven. Dat maakt creatieve therapie geen behandeling van de kanker zelf, maar een mogelijke aanvulling gericht op het emotionele welzijn. 

Niet alles hoeft opgelost te worden

Misschien zit juist daarin de waarde van creativiteit tijdens een ingrijpende periode. Een tekening hoeft geen antwoord te geven. Een schilderij hoeft niets op te lossen. En een geschreven tekst hoeft niet eens aan iemand anders te worden getoond. 

Het maken kan op zichzelf betekenis hebben. 

Kanker kan het leven tijdelijk sterk laten draaien om het lichaam, onderzoeken en medische uitslagen. Creativiteit biedt daarnaast een plek voor de persoon achter die ziekte: voor gevoelens, gedachten, herinneringen en alles wat niet in een medisch dossier past. 

Soms zijn woorden daarvoor voldoende. En soms zegt een kleur, lijn of beeld precies genoeg.