‘Iedereen mag sterven, maar dat maakt het niet minder spannend’
Wanneer je te horen krijgt dat je ongeneeslijk ziek bent, staat de wereld stil. Het is een fase waar je meestal niet op voorbereid bent, maar die wel grote vragen oproept. Over pijn en zorg, maar ook over kwaliteit van leven, angsten en afscheid. Ricardo Sikkema van Matka Palliatief begeleidt mensen in deze kwetsbare periode. We gingen met hem in gesprek.
Wat betekent palliatieve zorg voor jou?
‘Palliatief betekent letterlijk: gericht op het verlichten van leed en pijn. Palliatieve zorg gaat verder dan medische handelingen. Het kan jaren duren, en het draait niet alleen om de laatste dagen of weken van iemands leven. Voor mij gaat het vooral om kwaliteit van leven, ook al weten we dat genezing niet meer mogelijk is. Het gaat om de vraag: wat maakt dat jij je gezien en gehoord voelt in deze periode?’
Je zegt: palliatieve zorg is niet hetzelfde als terminale zorg. Kun je dat uitleggen?
‘Zeker. Veel mensen denken dat palliatieve zorg pas begint als het einde echt heel dichtbij komt. Maar de palliatieve fase begint al op het moment dat je ongeneeslijk ziek bent. Terminale zorg is het laatste stukje, wanneer het sterven echt nadert. Daarvoor ligt vaak nog een hele periode, waarin je leeft met onzekerheid, zorgen en soms ook angsten. Juist in die fase kan begeleiding heel waardevol zijn.’
Hoe help jij mensen in die periode?
‘Ik bied vooral tijd en aandacht. Ik ga naast je zitten, luister naar wat er leeft en stel de vraag: wat wil je wél? Want we weten dat je niet dood wíl gaan, ik wil weten wat je wél wilt, want het betekent niet dat er niets meer te wensen valt. Soms gaat het om het ophalen van herinneringen, soms om een gesprek over het dagelijks leven. En soms is het genoeg om gewoon samen stil te zijn. Het draait om menselijk contact, om echt gezien worden.’
Wat maakt jouw manier van werken bijzonder?
‘Met Levenseinde Zorg werk ik niet met een uurtarief. Ik wil niet op de klok hoeven kijken, want dat voelt voor mij niet goed en (niet) oprecht. In plaats daarvan reken ik een vast bedrag. In die periode hebben we zoveel contact als nodig is: gesprekken, telefoontjes, berichtjes. Alles om de vragen en zorgen die er zijn samen aan te pakken. Ook daarna blijf ik bereikbaar. soms is een kort berichtje of telefoontje al genoeg om iemand gerust te stellen.’
Je werkt niet alleen met cliënten, maar ook met hun naasten. Hoe ziet dat eruit?
‘De palliatieve fase raakt niet alleen degene die ziek is, maar ook de partner, kinderen, familie en vrienden. Voor hen kan het net zo verwarrend en zwaar zijn. Ik help bijvoorbeeld ouders om met hun kinderen te praten over wat er gebeurt. Kinderen voelen vaak veel meer aan dan wij denken. Als je ze geen woorden of uitleg geeft, gaan ze het zelf invullen, en dat kan angstiger zijn dan de werkelijkheid. Door eerlijk en liefdevol te praten, geef je hen veiligheid.’
Je verzorgt ook lezingen en workshops. Wat wil je daarmee bereiken?
‘Ik wil het onvermijdelijke bespreekbaar maken. We vinden sterven eng, en vaak schuiven we het gesprek daarover voor ons uit. Terwijl het zoveel rust geeft om wél te praten over wensen, mogelijkheden en angsten. Met mijn lezingen hoop ik mensen inzicht en handvatten te geven. Zodat we niet alleen bang zijn voor het einde, maar ook kijken naar hoe we die laatste fase zo waardevol mogelijk kunnen maken.’
Wat raakt jou persoonlijk in dit werk?
‘Dat iedereen uniek is in de manier waarop hij of zij het levenseinde beleeft. Er bestaat geen standaardroute, er bestaat alleen maar jouw manier. Ik vind het bijzonder om een stukje mee te mogen lopen, om rust en duidelijkheid te brengen in een tijd die vaak vol onzekerheid is. Soms zegt een cliënt na een kort gesprek: ik heb mijn pufje niet meer nodig, het gaat wel weer. Dat lijkt klein, maar het laat zien dat aandacht en nabijheid echt verschil maken.’ Altijd eerst de mens, dan de regel. Eerst het gesprek, het contact en dan eventueel het medicijn. Want praten, contact, gezien en gehoord worden, dát is vaak het beste medicijn.’
Wat zou je mensen willen meegeven die zelf of met een naaste in de palliatieve fase zitten?
‘Dat je niet alles alleen hoeft te dragen. Er is hulp, er is steun, en er mag ruimte zijn voor álle gevoelens die er zijn. Verdriet, boosheid, angst. maar ook liefde, verbondenheid en zelfs momenten van lichtheid. Iedereen mag sterven, iedereen kán sterven. Maar dat maakt het niet minder spannend of moeilijk. Juist daarom is het zo belangrijk om samen te zoeken naar wat nog wél kan. Dat geeft kracht en troost.’
Specialisten in jouw buurt
-
Op de kleuterschool was Marjo al ‘kunstenaar in de dop’. Schilderen met verf op de grote vellen papier vond zij toen het allerleukste. Ook was zij vaak aan het knutselen, waarbij zij soms dagenlang genoot van het boetseren met klei. -
Aan de rand van het uitgestrekte natuurgebied ’t Roegwold, waar rietmoerassen zacht ruisen in de wind en vogels hun plek vinden tussen water, graslanden en bosranden, ligt natuurbegraafplaats Roegwold. Een plek waar de natuur haar eigen ritme volgt en waar rust, ruimte en herinnering samenkomen. Het landschap leeft hier. In het voorjaar bloeien zeldzame orchideeën in de kruidenrijke graslanden, vogels broeden in het riet en het water weerspiegelt de lucht. -
Afscheid nemen hoort onlosmakelijk bij het leven. Het is vaak een periode waarin emoties, praktische zaken en hectiek samenkomen, waardoor nabestaanden veel van de uitvaart onbewust aan zich voorbij zien gaan. Steeds vaker kiezen families er daarom voor om een afscheidsfotograaf in te schakelen. -
Uitvaartzorg Eefje staat voor een manier van afscheid nemen waarin rust, aandacht en echtheid centraal staan. Geen vaste draaiboeken, geen haast, maar ruimte voor wie iemand was en voor wat er nodig is in het moment. Oprichtster Eefje Visser begon in 2016 vanuit een diep persoonlijk verlangen: toen haar man op jonge leeftijd overleed, merkte zij hoe weinig ruimte er soms is voor eigen wensen, voor rituelen die écht passen, voor de verhalen die een leven kleur hebben gegeven. -
Natuurbegraven is de oudste en meest natuurlijke manier om een overledene te begraven. Een manier om het lichaam terug te geven aan de natuur. Zomerlanden is de eerste, grote natuurbegraafplaats in Zuid-Holland. Hier kun je kiezen voor een eigen plek in de natuur met eeuwigdurende grafrust. -
In een tijd waarin verlies de adem beneemt en alles even stil lijkt te vallen, kan het een enorme steun zijn wanneer iemand een stukje van de zorg uit handen neemt. Bij AnnaAnna Gedenktekens gebeurt dat met warmte en een diep besef van wat herdenken werkelijk betekent. Niet alleen in het ambacht van een gedenkteken, maar juist in het luisteren, het samen zoeken en het creëren van een plek die klopt. -
Wat wil je dat mensen niet over jou vergeten als je er niet meer bent? Mensen die aan het einde van hun leven zijn gekomen, willen vaak nog veel vertellen. Herinneringen, familieanekdotes, een persoonlijke boodschap. De Laatste Letters legt al deze verhalen en woorden vast in een mooi vormgegeven boek, aangevuld met persoonlijke foto’s. Een troostrijke en tastbare nalatenschap voor nabestaanden. -
Wanneer iemand overlijdt, lijkt de tijd tegelijkertijd stil te staan en juist sneller te gaan dan ooit. Er moet veel geregeld worden, terwijl emoties alle ruimte vragen. Juist in die dagen verlangen nabestaanden vaak niet naar grootse woorden of ingewikkelde keuzes, maar naar rust. Naar iemand die overzicht houdt. Naar een vertrouwd gezicht dat stap voor stap meeloopt. -
De laatste levensfase start niet pas wanneer het bijna zover is. Volgens Monique Branse, oprichter van Stichting JouwLaatsteLevensfase/Tenslotte, begint die fase al op het moment dat je wordt geconfronteerd met de eindigheid van het leven. Door een diagnose, een ziekte of ouderdom. ‘Het gaat niet alleen om de palliatieve of terminale fase. Juist in de periode daarvoor kun je nog zoveel zelf bepalen en vormgeven’, vertelt Monique. -
Muziek loopt als een stille metgezel en rode draad door ons leven. Ze klinkt op momenten van liefde, bij afscheid, in herinneringen en in alles wat ons vormt. Bij wie we waren en wie we altijd zullen blijven. Soms op de voorgrond, soms bijna onmerkbaar aanwezig. Maar juist in de laatste levensfase wordt haar betekenis indringend voelbaar.