‘In één klap was de kans weg om dingen te bespreken’
Wat wil je dat mensen niet over jou vergeten als je er niet meer bent? Mensen die aan het einde van hun leven zijn gekomen, willen vaak nog veel vertellen. Herinneringen, familieanekdotes, een persoonlijke boodschap. De Laatste Letters legt al deze verhalen en woorden vast in een mooi vormgegeven boek, aangevuld met persoonlijke foto’s. Een troostrijke en tastbare nalatenschap voor nabestaanden.
De Laatste Letters is een initiatief van tekstschrijver Saskia van Berkel. ‘Wat ik zelf gemist heb na het plotselinge overlijden van mijn moeder, wil ik een ander graag geven’, zegt Saskia. Haar moeder overleed onverwacht; er was geen tijd om afscheid te nemen. ‘In één klap was de kans weg om nog dingen te bespreken en te vragen. Bijvoorbeeld naar familieverhalen en herinneringen waarvan de details met de jaren vervagen. Nog steeds ben ik wel eens benieuwd hoe zij dingen zou doen of heeft ervaren. Al die dingen leg ik nu voor anderen vast in De Laatste Letters.’
Meer dan praktische zaken
Bij Saskia’s moeder ging het om een onverwacht overlijden. Haar vader stierf al eerder. Dat was niet onverwacht, maar na een periode van ziekte. Toch kwam het ook toen niet altijd tot gesprekken. Dat herkent Saskia ook in haar omgeving.
‘Mensen zijn in zo’n periode vaak bezig met de praktische kant van ziekte en sterven. Gesprekken zijn dan soms lastig te voeren en niet iedereen is even goed in gesprekken van hart tot hart. Door mensen te interviewen en hun verhaal op te schrijven, gaat het praten vaak makkelijker. Ik ben als tekstschrijver gewend om interviews te houden, ook over kwetsbare onderwerpen.’
Terminaal zijn we allemaal
De Laatste Letters is voor iedereen die iets tastbaars en blijvends wil achterlaten voor dierbaren. Saskia: ‘Dit kan natuurlijk als je ongeneeslijk ziek bent. Het kan ook prima als je in goede gezondheid bent, maar iets wilt nalaten. Een vrouw die ik ooit interviewde zei: “Terminaal zijn we allemaal”, en zo is het natuurlijk wel. Ik vind het dus ook niet raar als mensen willen dat ik ze interview terwijl ze kerngezond zijn.’
Wat komt erin te staan?
Is het boek dan een soort levensverhaal of biografie? Nee, de basis bestaat uit verhalen en persoonlijke boodschappen die iemand graag wil nalaten. Dingen die niet vergeten mogen worden. Het is dus niet per se een chronologische beschrijving van iemands leven.
Saskia legt uit: ‘Ik overleg altijd eerst wat iemand prettig vindt om wel of juist niet te bespreken. En het hoeven ook echt niet allemaal zware onderwerpen te zijn. Het is mooi om een persoonlijke boodschap mee te geven, maar het kunnen ook leuke herinneringen en grappige anekdotes zijn.’
Zo ontstaat een blijvende herinnering
Het traject begint met een kennismakingsgesprek, gevolgd door een uitgebreid interview. ‘Ik vind het belangrijk dat nabestaanden het boek lezen en zeggen: “Dit is echt typisch papa, mama, broer, zus of vul maar in”. Daarom bespreek ik met de geïnterviewde wat er allemaal in komt en blijf ik heel dicht bij iemands manier van spreken’, zegt Saskia.
Foto’s die veel voor iemand betekenen maken het boek compleet. Daarnaast is het mogelijk om professionele foto’s te laten maken door een afscheidsfotograaf.
Steun tijdens het rouwen
Het resultaat is een persoonlijk boek in A5-formaat, professioneel vormgegeven. ‘Het is een mooie afwisseling van foto’s en tekst’, zegt een van de nabestaanden die al een boek heeft ontvangen. ‘Het was een cadeautje na het overlijden van mijn echtgenote. Haar laatste woorden kon ik erg goed gebruiken in mijn verwerkingsproces.’
Dat is precies het doel van Saskia’s initiatief: een persoonlijke nalatenschap die troost biedt op momenten waarop nabestaanden het moeilijk hebben.
Specialisten in jouw buurt
-
Op de kleuterschool was Marjo al ‘kunstenaar in de dop’. Schilderen met verf op de grote vellen papier vond zij toen het allerleukste. Ook was zij vaak aan het knutselen, waarbij zij soms dagenlang genoot van het boetseren met klei. -
Aan de rand van het uitgestrekte natuurgebied ’t Roegwold, waar rietmoerassen zacht ruisen in de wind en vogels hun plek vinden tussen water, graslanden en bosranden, ligt natuurbegraafplaats Roegwold. Een plek waar de natuur haar eigen ritme volgt en waar rust, ruimte en herinnering samenkomen. Het landschap leeft hier. In het voorjaar bloeien zeldzame orchideeën in de kruidenrijke graslanden, vogels broeden in het riet en het water weerspiegelt de lucht. -
Wanneer je te horen krijgt dat je ongeneeslijk ziek bent, staat de wereld stil. Het is een fase waar je meestal niet op voorbereid bent, maar die wel grote vragen oproept. Over pijn en zorg, maar ook over kwaliteit van leven, angsten en afscheid. -
Afscheid nemen hoort onlosmakelijk bij het leven. Het is vaak een periode waarin emoties, praktische zaken en hectiek samenkomen, waardoor nabestaanden veel van de uitvaart onbewust aan zich voorbij zien gaan. Steeds vaker kiezen families er daarom voor om een afscheidsfotograaf in te schakelen. -
Uitvaartzorg Eefje staat voor een manier van afscheid nemen waarin rust, aandacht en echtheid centraal staan. Geen vaste draaiboeken, geen haast, maar ruimte voor wie iemand was en voor wat er nodig is in het moment. Oprichtster Eefje Visser begon in 2016 vanuit een diep persoonlijk verlangen: toen haar man op jonge leeftijd overleed, merkte zij hoe weinig ruimte er soms is voor eigen wensen, voor rituelen die écht passen, voor de verhalen die een leven kleur hebben gegeven. -
Natuurbegraven is de oudste en meest natuurlijke manier om een overledene te begraven. Een manier om het lichaam terug te geven aan de natuur. Zomerlanden is de eerste, grote natuurbegraafplaats in Zuid-Holland. Hier kun je kiezen voor een eigen plek in de natuur met eeuwigdurende grafrust. -
In een tijd waarin verlies de adem beneemt en alles even stil lijkt te vallen, kan het een enorme steun zijn wanneer iemand een stukje van de zorg uit handen neemt. Bij AnnaAnna Gedenktekens gebeurt dat met warmte en een diep besef van wat herdenken werkelijk betekent. Niet alleen in het ambacht van een gedenkteken, maar juist in het luisteren, het samen zoeken en het creëren van een plek die klopt. -
Wanneer iemand overlijdt, lijkt de tijd tegelijkertijd stil te staan en juist sneller te gaan dan ooit. Er moet veel geregeld worden, terwijl emoties alle ruimte vragen. Juist in die dagen verlangen nabestaanden vaak niet naar grootse woorden of ingewikkelde keuzes, maar naar rust. Naar iemand die overzicht houdt. Naar een vertrouwd gezicht dat stap voor stap meeloopt. -
De laatste levensfase start niet pas wanneer het bijna zover is. Volgens Monique Branse, oprichter van Stichting JouwLaatsteLevensfase/Tenslotte, begint die fase al op het moment dat je wordt geconfronteerd met de eindigheid van het leven. Door een diagnose, een ziekte of ouderdom. ‘Het gaat niet alleen om de palliatieve of terminale fase. Juist in de periode daarvoor kun je nog zoveel zelf bepalen en vormgeven’, vertelt Monique. -
Muziek loopt als een stille metgezel en rode draad door ons leven. Ze klinkt op momenten van liefde, bij afscheid, in herinneringen en in alles wat ons vormt. Bij wie we waren en wie we altijd zullen blijven. Soms op de voorgrond, soms bijna onmerkbaar aanwezig. Maar juist in de laatste levensfase wordt haar betekenis indringend voelbaar.